Kásibin jaqsy meńgergen kez kelgen tulǵa joǵary jalaqy alýǵa bolmasa jeke kásibin ashýǵa, basqadaı kiris kózin tabýǵa qashanda múddeli. Alaıda, keı basshylardyń adamdardyń ıgiligi men ómir súrý deńgeıi ekonomıkalyq kórsetkishtermen qatar áleýmettik sıpatymen de ólshenetinin eskere bermeıtini ókinishti. Osydan birer jyldaı buryn Taıynsha jylý mekemesiniń ujymy jumysqa shyǵýdan bas tartty. Olardy otbasyn asyrap, bala-shaǵa nápaqasyn aıyryp otyrǵan birden-bir tabys kóziniń aılap keshiktirilýi qatty ashyndyrǵan bolatyn. Sonyń saldarynan zeınetaqy qoryna da bereshek eselep ósip ketken.
Mańdaı terge malshynǵan tabanaqylaryna kóp ýaqyt boıy qoldary jetpegennen keıin bul «qarsylyqty» ózderiniń quqyqtaryn belsendi qorǵaýdyń sońǵy múmkindigi ári lajsyzdyq amaly retinde qarastyrǵan. Sóıtse, tekserý barysy kórsetkendeı mekeme qurylǵaly deni durys basshyǵa jarymaǵan. Biri sottalyp ketse, endi biri shyǵynǵa belsheden batyryp, taıyp turǵan. Osydan-aq sapaly eńbek etýge únemi yntalandyryp, jigerlendirip, temirqazyqtaı jetelep otyratyn negizgi qural-tetiktiń zilbatpan salmaǵynyń qandaı dárejede ekenin baǵamdaı berýge bolatyn sııaqty.
Qarapaıym adam úshin zeınetaqyny, járdemaqyny, jalaqyny tolyq ári merziminde óteý eń basty mindetterdiń biri desek, Elbasynyń tómengi eńbekaqyny kóterý jóninde iri kompanııalarǵa qarata aıtqan úndeýiniń jer-jerlerde zor qoldaýǵa ıe bolýy búginde eńbektiń sheshýshi ulttyq faktorǵa aınalǵanyn, áleýmettik jańǵyrtý saıasatynyń negizin shynaıy óndiristik eńbek quraıtynyn, adamnyń qalypty ómir súrý daǵdylaryn aıqyndaıtyn birinshi kezektegi máselelerdi keıinge ysyrýǵa bolmaıtynyn kórsetse kerek. Alaıda, eńbek ınspeksııasynyń da, prokýratýranyń da san márte eskertý-tekserýlerine qaramastan jumysshy-qyzmetkerlerdiń eńbekaqysyn mezgilimen óteý óńi túgil túsine de kirip shyqpaıtyn kásiporyndar óńirde joq emes. Olardyń atyn ataıtyn bolsaq, aldymen «Bogbı», «Transavto» syqyldy kompanııalar eske túsedi.
Qos alpaýyt fırma 43 sharýashylyqqa tıesili bir mıllıon gektar alqapqa astyq ósirip, 10 myńǵa jýyq aýyldyqtyń paılaryn ıelengenimen, ishinara ǵana esep aıyrysqan. Al, 2011 jyldan beri jalaqy, dıvıdend tóleýdi múldem doǵarǵan. Aqyry jergilikti qurylymdar lajsyzdan bankrotqa ushyrap, áli kúnge deıin sottyń tabaldyryǵyn tozdyrýmen júr. Sol sııaqty Jambyl aýdanyna qarasty Qaırankól elevatorynyń jalaqy jónindegi qaryzy da ótelmeı keledi.
Jergilikti bılik organdarynyń belsendi is-qımyly, qajyrly qaırat-jigeri, tabandy talaby arqasynda bıyl negizgi salalar ósimmen aıaqtalǵaly otyr. Onyń ishinde eńbekaqy jaıy turaqtylyǵymen sıpattalady. Bir eńbekkerdiń ortasha aılyq jalaqysy 107670 teńgege jetip, ótken jylǵa qaraǵanda 7,7 prosent kóbeıgen. Qarjy jáne saqtandyrý qyzmetkerleriniń eńbekaqysy–198721, qurylysta– 138107, ónerkásipte- 108142 teńgeni quraǵan. Petropavl qalasy /128513 teńge / men Qyzyljar aýdany /102405 teńge / kósh bastasa, Mamlıýt /84552 teńge/, Aqjar aýdandarynda /83260 teńge/ kóńil kónshitpeıdi. Tutastaı alǵanda, ilgerileý baıqalǵanymen, jetkiliksiz.
Kórshiles aımaqtarǵa qaraǵanda artta qalý oılandyrmaı qoımaıdy. Osy oraıda, jekelegen mekeme-kásiporyn basshylarynyń jalaqyny kóbeıtý jónindegi bastamalary quptarlyq. Olardyń qatarynda «Kırov atyndaǵy zaýyt» AQ-y da bar. Jumysshy-qyzmetkerlerdiń aılyq jalaqysy ishki rezerv esebinen 145752 teńgege ulǵaıǵan. Temirjol, munaı-gaz keshenderi men radıoelektronıka, sandyq teledıdar qural-jabdyqtaryn shyǵaratyn kásiporyn zamanaýı tehnologııalar ádisimen jumys isteıdi. Marketıng jáne satý departamentiniń jetekshisi Mádı Bektenovtyń aıtýynsha, byltyr 4,1 mıllıard teńgeniń buıymdary óndirilse, jyl aıaǵyna deıin 4,6 mıllırd teńgege jetkizý belgilengen. Ozyq jobalardy ıgerýge 2,2 mıllırd teńge ınvestısııa tartylǵan. Jańǵyrtý jumystary aıaqtalǵan soń óndiris sehtary kóbeıtilip, jańa jumys oryndaryna jastar qabyldanady. Osyndaǵy mamandar qurastyrǵan 3D prınterleri úlken suranysqa ıe.
Sizderde ortasha aılyq jalaqy 100 myń teńgeden aınalady eken. Onyń syry nede degen suraǵymyzda «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń dırektory Gennadıı Zenchenko bylaı jaýap berdi: –Sharýashylyǵymyz kóp salaly. Eginshilikpen de, mal ósirýmen de, qaldyqsyz óńdeýmen de, baý-baqshamen de shuǵyldanamyz. Áıtpese, tynymsyz eńbek pen orasan shyǵyndy qajet etetin agroónerkásipte tabystyń taıqazanyn qaınatý qıyn. Údemeli ındýstrıaldy-ınnovasııalyq jobalar negizinde tolyq avtomattandyrylǵan sút zaýyty iske qosyldy. Kúnine 80 tonnaǵa jýyq sút óńdelip, Reseıge de jóneltiledi. Egistik alqaptardyń ár gektarynan 25 sentner ónim jınaldy. Áleýmettik, mádenı nysandar tolyq jumys isteıdi. 700-ge jýyq adam jumyspen qamtylǵan. Keıbireýler qusap keptirilgen sút untaǵyn paıdalanbaımyz. О́ndirgen ónim ekologııalyq jaǵynan taza, tabıǵı, sapaly kelgendikten, ótimdi, básekege qabyletti. Shıkizat tapshylyǵy baıqalǵan emes. Aýyl sharýashylyq klasteri osy zamannyń barlyq talaptaryna jaýap beredi.
«Taıynsha-Astyq» agrofırmasynyń basshysy Anatolıı Rafalskıı qazan aıynana bastap 100 jumysshynyń jalaqysyn 60 myń teńgege deıin ósirý týraly sheshim alypty. Osylaısha 20 paıyzǵa ulǵaıtylypty. Munda da eginshilik qaryshty damyp, sıfrlandyrý júıesi keńinen engizilgen. Astyq óndirisin ártaraptandyrý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Eginshilik mádenıetin jetildirýdiń nátıjesinde rekordtyq ónim alynǵan. Mashına-traktor parki túgeldeı jańartylǵan. Etti baǵyttaǵy bordaqylaý alańdary Zelenyı Gaı, Vıshnevka eldi mekenderinde paıdalanýǵa berilgen. Kásibı bilikti eńbek adamyn qurmetteý, bedelin kóterý, materıaldyq jaǵynan yntalandyrý sharalary ujymdyq shartta aıqyn belgilengen. Eńbekaqynyń keshiktirilip tólenýi sııaqty keleńsiz jaıttar kezdesken emes, deıdi Anatolıı Bronıslavovıch.
«Shaǵala», «Daıyndyq», «Mámbetov jáne K» sekildi seriktestikterdiń basshylary da áriptesterine qoldaý kórsetip, jalaqyny ósirýge mindetteme qabyldady.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
